Điều kiện di chúc hợp pháp: Điều kiện để di chúc có hiệu lực, di chúc miệng có giá trị pháp lý không, quy định về người làm chứng di chúc.
1. Điều kiện để di chúc hợp pháp và có hiệu lực pháp lý
Theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, một bản di chúc được coi là hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện chung và các điều kiện riêng đối với từng chủ thể lập di chúc.
1.1. Điều kiện chung đối với người lập và nội dung di chúc
Căn cứ Khoản 1 Điều 630, di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:
Về tinh thần của người lập di chúc: Người lập di chúc phải trong trạng thái minh mẫn, sáng suốt trong suốt quá trình lập di chúc.
Về tính tự nguyện: Người lập di chúc không bị lừa dối, đe doạ, hoặc bị cưỡng ép bởi bất kỳ cá nhân, tổ chức nào.
Về nội dung di chúc: Nội dung của di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Về hình thức di chúc: Hình thức di chúc không được trái quy định của luật (di chúc có thể lập bằng văn bản hoặc di chúc miệng trong các trường hợp luật định).
1.2. Điều kiện riêng đối với một số đối tượng đặc thù
Pháp luật quy định chặt chẽ điều kiện có hiệu lực đối với những người lập di chúc thuộc trường hợp đặc biệt:
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi (Khoản 2 Điều 630): Di chúc phải được lập thành văn bản và bắt buộc phải có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ về việc lập di chúc.
Người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ (Khoản 3 Điều 630): Di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và bắt buộc phải có công chứng hoặc chứng thực.
Lưu ý: Đối với di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực, di chúc chỉ được coi là hợp pháp nếu đáp ứng được các điều kiện chung quy định tại Khoản 1 Điều 630.
2. Di chúc miệng có giá trị pháp lý không?
Nhiều người thắc mắc liệu lời trăng trối trước khi mất (di chúc miệng) có được pháp luật công nhận không. Theo pháp luật dân sự Việt Nam, di chúc miệng hoàn toàn có giá trị pháp lý nếu đáp ứng được các điều kiện vô cùng nghiêm ngặt để tránh tình trạng gian lận.
2.1. Trường hợp được phép lập di chúc miệng
Căn cứ Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, việc lập di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản (ví dụ: tai nạn nguy kịch, bệnh tật đột ngột chuyển biến xấu...).
Sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ (hết hiệu lực).
2.2. Điều kiện để di chúc miệng hợp pháp
Để di chúc miệng phát sinh hiệu lực pháp luật, phải tuân thủ tuyệt đối quy định tại Khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:
Người để lại di chúc miệng phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng.
Ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản đó.
Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người để lại di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc (đã được ghi chép lại) phải được mang đi công chứng hoặc chứng thực chữ ký/điểm chỉ của người làm chứng tại cơ quan có thẩm quyền.
Nếu thiếu bất kỳ bước nào trong quy trình trên, di chúc miệng sẽ bị coi là vô hiệu.
3. Quy định về người làm chứng di chúc
Người làm chứng đóng vai trò quan trọng trong việc xác nhận tính tự nguyện và tính xác thực của bản di chúc (đặc biệt đối với di chúc miệng hoặc di chúc của người không biết chữ). Tuy nhiên, không phải ai cũng có quyền làm chứng cho di chúc.
Căn cứ Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc, ngoại trừ những đối tượng sau đây:
Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc: Quy định này nhằm đảm bảo tính khách quan, tránh việc người thừa kế vì tư lợi cá nhân mà tác động, cưỡng ép hoặc làm sai lệch ý chí của người lập di chúc.
Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc: Những người có lợi ích gắn liền với di sản thừa kế (chủ nợ, người đang quản lý tài sản...) không được làm chứng.
Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi: Người làm chứng bắt buộc phải có đầy đủ năng lực hành vi dân sự để nhận thức và chịu trách nhiệm trước pháp luật về lời chứng của mình.
4. Kết luận
Để một bản di chúc phát sinh hiệu lực và tài sản được phân chia đúng theo nguyện vọng của người đã khuất, việc tuân thủ các điều kiện di chúc hợp pháp theo Bộ luật Dân sự 2015 là yếu tố bắt buộc. Dù là di chúc bằng văn bản hay di chúc miệng, người lập di chúc và người thân cần đặc biệt lưu ý đến các điều kiện về tinh thần tự nguyện, hình thức văn bản, thời hạn công chứng (đối với di chúc miệng) và tư cách pháp lý của người làm chứng.
Bình luận