Trình tự khởi kiện chia di sản, án phí tranh chấp thừa kế, thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai thừa kế.

Hoang Huynh Duc Thai Lam

7 thg 9

5 phút đọc

Đã cập nhật: 8 thg 9

1. Thủ Tục Hòa Giải Tranh Chấp Đất Đai Thừa Kế

Khi di sản thừa kế là quyền sử dụng đất (bất động sản), việc có bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải tại cơ sở (UBND cấp xã) hay không là câu hỏi nhiều người quan tâm.

Quy định về bắt buộc hòa giải

Căn cứ theo Khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao và các quy định của Luật Đất đai 2024, cần phân biệt rõ hai trường hợp:

Không bắt buộc hòa giải tại UBND cấp xã: Đối với tranh chấp về chia di sản thừa kế là quyền sử dụng đất, pháp luật không bắt buộc phải tiến hành hòa giải tại Ủy ban nhân dân (UBND) xã, phường, thị trấn trước khi khởi kiện. Người khởi kiện có quyền nộp đơn trực tiếp ra Tòa án có thẩm quyền.
Bắt buộc hòa giải tại UBND cấp xã: Nếu tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng đất (không phải tranh chấp chia di sản), thì thủ tục hòa giải tại UBND cấp xã là bắt buộc (theo Điều 235 Luật Đất đai 2024).

Mặc dù tranh chấp thừa kế không bắt buộc hòa giải tại cơ sở, Nhà nước luôn khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc giải quyết thông qua hòa giải viên nhằm giữ gìn tình cảm gia đình và tiết kiệm thời gian, chi phí.

2. Trình Tự Khởi Kiện Chia Di Sản Thừa Kế

Căn cứ theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (BLTTDS 2015), để yêu cầu Tòa án giải quyết chia di sản thừa kế, người khởi kiện cần thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện

Theo quy định tại Điều 189 BLTTDS 2015, hồ sơ khởi kiện chia di sản thừa kế bao gồm:

Đơn khởi kiện (theo mẫu số 23-DS).
Giấy tờ tùy thân của người khởi kiện (CCCD/Hộ chiếu).
Giấy chứng tử của người để lại di sản.
Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế giữa người khởi kiện và người để lại di sản (Giấy khai sinh, Hộ khẩu, Đăng ký kết hôn...).
Di chúc (nếu có, bản sao y hoặc bản chính).
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản của người để lại di sản (Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Sổ tiết kiệm, Giấy đăng ký xe...).

Bước 2: Nộp đơn khởi kiện đến Tòa án có thẩm quyền

Thẩm quyền theo cấp: Căn cứ Điều 26 và Điều 35 BLTTDS 2015, Tòa án nhân dân cấp Huyện có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm tranh chấp về thừa kế. Nếu vụ án có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, thẩm quyền thuộc về Tòa án nhân dân cấp Tỉnh (Điều 37).
Thẩm quyền theo lãnh thổ: Căn cứ Điều 39 BLTTDS 2015, đối với tranh chấp bất động sản (đất đai, nhà ở), Tòa án nơi có bất động sản sẽ có thẩm quyền giải quyết. Nếu di sản là động sản, Tòa án nơi bị đơn cư trú có thẩm quyền.

Bước 3: Nộp tiền tạm ứng án phí và thụ lý vụ án

Sau khi nhận hồ sơ hợp lệ, Thẩm phán được phân công sẽ ra thông báo nộp tiền tạm ứng án phí (theo Điều 195 BLTTDS 2015).
Người khởi kiện nộp tiền tạm ứng án phí tại cơ quan Thi hành án dân sự có thẩm quyền và nộp lại biên lai cho Tòa án.
Tòa án ra quyết định thụ lý vụ án.

Bước 4: Chuẩn bị xét xử và Hòa giải tại Tòa án

Theo Điều 203 và Điều 205 BLTTDS 2015, trong thời hạn chuẩn bị xét xử (thường là 4 tháng đối với vụ án dân sự), Tòa án sẽ tiến hành thu thập chứng cứ, lấy lời khai và tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải.
Đây là giai đoạn hòa giải bắt buộc trong tố tụng. Nếu các bên thỏa thuận được việc chia di sản, Tòa án lập biên bản hòa giải thành và ra Quyết định công nhận sự thỏa thuận.

Bước 5: Mở phiên tòa xét xử sơ thẩm

Nếu hòa giải không thành, Tòa án sẽ đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm (theo Điều 220 BLTTDS 2015). Bản án sơ thẩm sẽ quyết định việc phân chia di sản dựa trên pháp luật (theo hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015) hoặc theo di chúc hợp pháp.

3. Án Phí Tranh Chấp Thừa Kế Theo Quy Định Hiện Hành

Tranh chấp chia di sản thừa kế được xác định là tranh chấp dân sự có giá ngạch. Án phí được tính dựa trên giá trị phần tài sản mà mỗi người thừa kế được hưởng.

Căn cứ Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án:

Nghĩa vụ chịu án phí: Đương sự phải chịu án phí dân sự sơ thẩm đối với phần tài sản họ được chia.
Trường hợp yêu cầu không được chấp nhận: Nếu Tòa án bác yêu cầu khởi kiện chia di sản (ví dụ: hết thời hiệu khởi kiện hoặc tài sản không phải là di sản), người khởi kiện phải chịu án phí dân sự sơ thẩm không có giá ngạch (mức hiện hành là 300.000 VNĐ).

Bảng biểu tham khảo mức án phí sơ thẩm có giá ngạch (theo Danh mục án phí kèm theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14):

Giá trị tài sản được chia	Mức án phí dự tính phải nộp
Từ trên 4.000.000 đồng đến 400.000.000 đồng	5% giá trị tài sản có tranh chấp
Từ trên 400.000.000 đồng đến 800.000.000 đồng	20.000.000 đồng + 4% của phần giá trị vượt quá 400.000.000 đồng
Từ trên 800.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng	36.000.000 đồng + 3% của phần giá trị vượt quá 800.000.000 đồng
Từ trên 2.000.000.000 đồng đến 4.000.000.000 đồng	72.000.000 đồng + 2% của phần giá trị vượt quá 2.000.000.000 đồng
Trên 4.000.000.000 đồng	112.000.000 đồng + 0,1% của phần giá trị vượt quá 4.000.000.000 đồng

(Lưu ý: Tiền tạm ứng án phí thường bằng 50% mức án phí tính trên giá trị tài sản mà người khởi kiện yêu cầu chia).

Các trường hợp được miễn, giảm án phí

Căn cứ Điều 12 và Điều 13 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, các đối tượng như: Người cao tuổi (từ đủ 60 tuổi trở lên), người khuyết tật, hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số ở các xã có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn... có quyền làm đơn đề nghị Tòa án xem xét miễn hoặc giảm án phí.

Tổng kết

Việc khởi kiện chia di sản thừa kế đòi hỏi tính chính xác cao về mặt hồ sơ, xác định đúng Tòa án có thẩm quyền và nắm rõ cách tính án phí. Dù tranh chấp đất đai thừa kế không bắt buộc phải qua hòa giải tại cấp xã, các bên vẫn nên cố gắng thương lượng để đảm bảo quyền lợi tốt nhất, tiết kiệm chi phí án phí dân sự sơ thẩm theo quy định của pháp luật.