Thủ tục từ chối nhận di sản thừa kế, thời hiệu yêu cầu chia di sản, những người không được quyền hưởng di sản.

Hoang Huynh Duc Thai Lam

7 thg 9

5 phút đọc

Khi phát sinh quan hệ thừa kế, pháp luật Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự định đoạt của người thừa kế. Bên cạnh quyền nhận di sản, người thừa kế hoàn toàn có quyền từ chối nhận tài sản đó, miễn là việc từ chối không vi phạm các điều cấm của luật.

1. Thủ Tục Từ Chối Nhận Di Sản Thừa Kế (Căn Cứ Điều 620 BLDS 2015)

Việc từ chối nhận di sản thừa kế phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện về hình thức, thời điểm và mục đích nhằm đảm bảo tính hợp pháp và quyền lợi của các bên liên quan.

Điều kiện và nguyên tắc từ chối

Theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015:

Quyền từ chối: Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm mục đích trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác (ví dụ: trốn tránh trả nợ, trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng...).
Hình thức: Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản.
Thông báo: Người từ chối phải báo cho những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ quản lý di sản cũng như những người được giao nhiệm vụ phân chia di sản biết về việc từ chối này.
Thời hạn: Việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Trình tự, thủ tục công chứng văn bản từ chối nhận di sản

Căn cứ theo Điều 59 Luật Công chứng 2014, người thừa kế muốn từ chối nhận di sản cần thực hiện các bước sau tại tổ chức hành nghề công chứng:

Chuẩn bị hồ sơ:
- Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân và sổ hộ khẩu của người từ chối nhận di sản.
- Giấy chứng tử của người để lại di sản.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế giữa người để lại di sản và người từ chối (Giấy khai sinh, Giấy chứng nhận kết hôn...).
- Dự thảo văn bản từ chối nhận di sản (nếu có) hoặc yêu cầu Công chứng viên soạn thảo.
Kiểm tra và công chứng: Công chứng viên kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ, năng lực hành vi dân sự và tính tự nguyện của người từ chối. Văn bản không được có dấu hiệu trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Sau khi xác nhận hợp lệ, người từ chối sẽ ký tên/điểm chỉ vào văn bản dưới sự chứng kiến của Công chứng viên.

2. Thời Hiệu Yêu Cầu Chia Di Sản Thừa Kế (Căn Cứ Điều 623 BLDS 2015)

Thời hiệu là thời hạn do luật quy định mà khi kết thúc thời hạn đó thì chủ thể được hưởng quyền dân sự hoặc được miễn trừ nghĩa vụ dân sự. Đối với di sản thừa kế, Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rất rõ ràng như sau:

Đối với bất động sản (nhà, đất...): Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
Đối với động sản (tiền, xe cộ, kim khí quý...): Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

Hệ quả pháp lý khi hết thời hiệu chia di sản: Khi hết thời hạn 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, di sản sẽ thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Trong trường hợp không có người thừa kế đang quản lý di sản, tài sản sẽ được giải quyết như sau:

Thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu theo quy định tại Điều 236 của Bộ luật này.
Thuộc về Nhà nước nếu không có người chiếm hữu theo quy định.

Lưu ý: Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

3. Những Người Không Được Quyền Hưởng Di Sản (Căn Cứ Điều 621 BLDS 2015)

Để đảm bảo đạo đức xã hội và tính công bằng, pháp luật quy định một số đối tượng bị tước quyền thừa kế dù họ thuộc diện thừa kế theo pháp luật hay có tên trong di chúc. Theo Khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, 4 nhóm người sau đây không được quyền hưởng di sản:

Người có hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến người để lại di sản: Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó.
Người vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng: Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
Người có hành vi xâm phạm đến người thừa kế khác: Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm giành một phần hoặc toàn bộ di sản do người để lại di sản cho người đó.
Người có hành vi gian dối liên quan đến di chúc: Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo di chúc, sửa chữa di chúc, hủy di chúc, che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản.

Ngoại lệ pháp lý (Khoản 2 Điều 621 BLDS 2015)

Những người thuộc 4 trường hợp nêu trên vẫn có thể được hưởng di sản nếu thỏa mãn điều kiện: Người để lại di sản đã biết hành vi của những người đó, nhưng vẫn đồng ý cho họ hưởng di sản theo di chúc. Đây là sự tôn trọng tuyệt đối quyền định đoạt tài sản của người lập di chúc theo pháp luật dân sự.

Kết luận: Việc nắm rõ các quy định pháp luật về thủ tục từ chối nhận di sản, thời hiệu chia di sản và những đối tượng không được hưởng thừa kế theo Bộ luật Dân sự 2015 giúp người dân bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tránh những tranh chấp pháp lý kéo dài không đáng có trong nội bộ gia đình. Mọi thủ tục liên quan đến di sản thừa kế nên được thực hiện cẩn trọng và tuân thủ đúng trình tự văn bản luật để đảm bảo giá trị pháp lý cao nhất.