Quyền định đoạt Sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc, quyền truất phế người thừa kế, chỉ định người quản lý và phân chia di sản.

Việc lập di chúc là quyền cơ bản của mỗi cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi qua đời. Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015), người lập di chúc có toàn quyền quyết định đối với khối tài sản của mình, từ việc phân chia di sản, chỉ định người quản lý cho đến việc thay đổi nội dung hoặc truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.

1. Quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc

Một trong những nguyên tắc cốt lõi của pháp luật dân sự là tôn trọng ý chí tự nguyện của cá nhân. Do đó, di chúc không phải là một văn bản bất di bất dịch sau khi được lập.

Quyền thay đổi nội dung di chúc theo Điều 640

Căn cứ theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Điều này đảm bảo rằng di chúc cuối cùng sẽ phản ánh chính xác nhất ý chí của người để lại di sản tại thời điểm gần nhất trước khi họ qua đời.

• Sửa đổi, bổ sung: Nếu người lập di chúc bổ sung nội dung thì di chúc đã lập và phần bổ sung có hiệu lực pháp luật như nhau.

• Trường hợp mâu thuẫn: Nếu một phần của di chúc đã lập và bản bổ sung có sự mâu thuẫn với nhau, thì chỉ có phần bổ sung mới mang hiệu lực pháp lý.

• Thay thế di chúc: Khi người lập di chúc dùng một bản di chúc mới để thay thế bản cũ, thì bản di chúc cũ sẽ bị triệt tiêu hiệu lực.

Việc pháp luật trao quyền này giúp người lập di chúc linh hoạt điều chỉnh việc chia tài sản dựa trên sự thay đổi về hoàn cảnh gia đình hoặc biến động về tài sản thực tế.

2. Quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế

Trong ngôn ngữ đời thường, nhiều người thường gọi là "truất phế người thừa kế", tuy nhiên thuật ngữ pháp lý chuẩn xác được ghi nhận trong luật là "truất quyền hưởng di sản".

Quy định về truất quyền thừa kế tại Điều 626

Theo quy định tại khoản 1 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế mà không bắt buộc phải nêu rõ lý do. Quyết định này hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người có tài sản. Khi bị truất quyền, cá nhân đó sẽ không được chia phần tài sản theo sự định đoạt của di chúc.

Ngoại lệ pháp lý tại Điều 644 (Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc)

Tuy nhiên, quyền định đoạt của người lập di chúc không phải là tuyệt đối mà bị giới hạn bởi tính nhân văn của pháp luật nhằm bảo vệ những người yếu thế trong gia đình. Căn cứ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những đối tượng sau đây vẫn sẽ được hưởng phần di sản bằng ít nhất 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ bị người lập di chúc truất quyền:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng.

• Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Ngoại lệ này chỉ không áp dụng nếu những người nêu trên thuộc diện từ chối nhận di sản (Điều 620) hoặc thuộc diện không được quyền hưởng di sản do có hành vi vi phạm nghiêm trọng (Điều 621).

3. Quyền chỉ định người quản lý di sản và người phân chia di sản

Để đảm bảo khối tài sản được an toàn và phân bổ đúng ý chí sau khi qua đời, người lập di chúc được quyền chọn ra những người tin cậy để thực hiện các công việc này.

Chỉ định người quản lý di sản

Theo khoản 4 Điều 626 và Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền giao trách nhiệm quản lý di sản cho một cá nhân hoặc tổ chức cụ thể. Người quản lý di sản có trách nhiệm lập danh mục tài sản, bảo quản, không được bán hay tiêu dùng di sản (trừ trường hợp được đồng ý) và phải bàn giao lại cho những người thừa kế khi có yêu cầu.

Trường hợp di chúc không chỉ định, những người thừa kế sẽ tự thỏa thuận cử ra người quản lý di sản.

Chỉ định người phân chia di sản

Cũng tại Điều 626, pháp luật cho phép người lập di chúc đích thân chỉ định người thực hiện việc chia di sản. Người này có trách nhiệm căn cứ vào tỷ lệ, hiện vật hoặc các điều kiện đã ghi rõ trong văn bản di chúc để tiến hành giao tài sản cho người thụ hưởng. Nếu người được chỉ định từ chối nhận nhiệm vụ, những người thừa kế có quyền họp mặt để thỏa thuận cử người khác thay thế.

4. Quyền phân định phần di sản cho từng người thừa kế

Việc định đoạt ai nhận được tài sản gì, tỷ lệ bao nhiêu là quyền cơ bản nhất khi lập văn bản thừa kế.

Nguyên tắc phân chia theo ý chí (Điều 626)

Căn cứ khoản 2 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền phân định cụ thể phần di sản cho từng người thừa kế. Việc phân định này có thể thể hiện dưới nhiều hình thức:

• Chia theo tỷ lệ: Ví dụ, chia đều 50% giá trị tài sản cho mỗi người con.

• Chia theo hiện vật cụ thể: Ví dụ, để lại căn nhà cho con trưởng, để lại sổ tiết kiệm cho con thứ.

• Dành một phần di sản để thờ cúng, tặng cho: Người lập tài sản có quyền trích một phần tài sản của mình ra để lập quỹ thờ cúng (Điều 645) hoặc dùng để hiến tặng, làm từ thiện.

Khi phân chia di sản bằng hiện vật, nếu hiện vật đó tạo ra hoa lợi, lợi tức, người thừa kế sẽ được hưởng trọn vẹn cả phần giá trị sinh lời đó trừ khi di chúc có quy định khác.

Kết luận

Quyền định đoạt trong di chúc, bao gồm việc sửa đổi, hủy bỏ, truất quyền thừa kế, chỉ định người quản lý và phân chia di sản, được pháp luật Việt Nam (cụ thể là Bộ luật Dân sự 2015) bảo vệ mạnh mẽ nhằm tôn trọng tối đa quyền sở hữu cá nhân. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền này cần phải tuân thủ đúng hình thức, nội dung quy định và lưu ý đến các trường hợp ngoại lệ pháp lý (như người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc) để đảm bảo bản di chúc phát sinh hiệu lực cao nhất trên thực tế.