Khi nào di sản được chia theo pháp luật, người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
1. Khi nào di sản được chia theo pháp luật?
Chia di sản theo pháp luật là việc dịch chuyển tài sản của người chết cho những người sống theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự do pháp luật quy định.
Căn cứ theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp sau đây:
1.1. Áp dụng đối với toàn bộ di sản
Di sản của người để lại sẽ được chia thừa kế theo pháp luật (chia cho các hàng thừa kế) khi rơi vào một trong các trường hợp:
Không có di chúc: Người chết không lập di chúc trước khi qua đời.
Di chúc không hợp pháp: Di chúc đã lập nhưng không đáp ứng đủ các điều kiện có hiệu lực của pháp luật (ví dụ: người lập di chúc bị cưỡng ép, nội dung vi phạm điều cấm của luật...).
Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
1.2. Áp dụng đối với một phần di sản
Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản cụ thể sau:
Phần di sản không được định đoạt trong di chúc (người lập di chúc chỉ định đoạt một phần tài sản của mình).
Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật.
Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
2. Hàng thừa kế theo pháp luật được quy định như thế nào?
Khi di sản được chia theo pháp luật, những người thừa kế sẽ được xác định theo nguyên tắc "hàng thừa kế". Căn cứ Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau:
Hàng thừa kế thứ nhất gồm: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
Hàng thừa kế thứ hai gồm: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba gồm: Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Nguyên tắc chia: Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước (do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản). Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.
3. Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là ai?
Quyền lập di chúc để định đoạt tài sản là quyền cơ bản của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người yếu thế và có quan hệ gia đình trực hệ gần gũi, pháp luật Việt Nam có quy định về chế định "Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc".
3.1. Các đối tượng được hưởng di sản không phụ thuộc di chúc
Căn cứ tại Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây vẫn được hưởng một phần di sản do người chết để lại dù người chết không cho họ hưởng thừa kế trong di chúc, hoặc cho hưởng phần di sản ít hơn quy định:
Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi).
Cha, mẹ của người lập di chúc.
Vợ, chồng của người lập di chúc.
Con thành niên mà không có khả năng lao động.
3.2. Mức di sản được hưởng
Những đối tượng nêu trên sẽ được hưởng phần di sản bằng ít nhất hai phần ba (2/3) suất của một người thừa kế theo pháp luật (trong trường hợp nếu toàn bộ di sản được chia theo pháp luật).
Lưu ý: Quy định này đảm bảo những người thân thiết nhất, có sự phụ thuộc nhất định vào người để lại di sản không bị tước đoạt hoàn toàn nguồn sống khi người đó qua đời.
3.3. Trường hợp ngoại lệ (Không được hưởng quy định này)
Căn cứ theo Khoản 2 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người thuộc nhóm đối tượng trên sẽ không được hưởng phần di sản không phụ thuộc vào di chúc nếu họ rơi vào một trong hai trường hợp:
Họ từ chối nhận di sản (theo quy định tại Điều 620).
Họ là những người không có quyền hưởng di sản (theo quy định tại Khoản 1 Điều 621 - ví dụ: người có hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người để lại di sản; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng...).
4. Tóm lược
Việc phân chia di sản thừa kế theo Bộ luật Dân sự 2015 luôn đảm bảo tính công bằng, tôn trọng ý chí của người để lại tài sản nhưng cũng không bỏ qua trách nhiệm đạo đức, gia đình. Hiểu rõ quy định về khi nào di sản chia theo pháp luật và xác định đúng người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644) sẽ giúp các gia đình giải quyết vấn đề tài sản minh bạch, đúng luật, hạn chế tối đa các tranh chấp dân sự không đáng có.
Bình luận